Εὐαγγελιστὴς Ματθαῖος: Ὁ τελώνης ποὺ ἔγινε Ἀπόστολος

Ἀνάμεσα στοὺς τέσσερις Εὐαγγελιστές, ὁ Ματθαῖος κατέχει μία ξεχωριστὴ θέση. Δὲν ἦταν ψαράς, ὅπως ὁ Πέτρος καὶ ὁ Ἰωάννης, οὔτε μορφωμένος γιατρός, ὅπως ὁ Λουκᾶς. Ἦταν τελώνης - ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ περιφρονημένα ἐπαγγέλματα τῆς ἐποχῆς του. Καὶ ὅμως, αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος κλήθηκε νὰ γράψει τὸ πρῶτο βιβλίο τῆς Καινῆς Διαθήκης καὶ νὰ γίνει ἕνας ἀπὸ τοὺς Δώδεκα Ἀποστόλους.

Ὁ Ματθαῖος, γνωστὸς καὶ ὡς Λευὶ (Μάρκ. 2:14, Λουκ. 5:27), καταγόταν πιθανότατα ἀπὸ τὴν Καπερναοὺμ τῆς Γαλιλαίας. Ἐργαζόταν ὡς τελώνης, δηλαδὴ εἰσπράκτορας φόρων γιὰ λογαριασμὸ τῶν Ῥωμαίων κατακτητῶν. Αὐτὸ τὸ ἐπάγγελμα τὸν καθιστοῦσε μισητὸ στὰ μάτια τῶν συμπατριωτῶν του. Οἱ τελῶνες θεωροῦνταν προδότες τοῦ ἔθνους, συνεργάτες τῶν κατακτητῶν καί, συχνά, ἐκμεταλλευτὲς τοῦ λαοῦ. Ἦταν ἀποκλεισμένοι ἀπὸ τὴ θρησκευτικὴ καὶ κοινωνικὴ ζωή, ἐξισωμένοι μὲ τοὺς ἁμαρτωλοὺς (Ματθ. 9:10-11, 11:19).

Ἡ ζωὴ τοῦ Ματθαίου ἄλλαξε ῥιζικὰ μία μέρα, ὅταν ὁ Ἰησοῦς, περνώντας ἀπὸ τὸ τελωνεῖο, τὸν κάλεσε μὲ δύο ἁπλὲς λέξεις: «Ἀκολούθει μοι» (Ματθ. 9:9). Ἡ ἀντίδραση τοῦ Ματθαίου ἦταν ἄμεση καὶ ὁλοκληρωτική: «καὶ ἀναστὰς ἠκολούθησεν αὐτῷ» - σηκώθηκε καὶ τὸν ἀκολούθησε. Ἐγκατέλειψε τὸ τελωνεῖο, τὰ χρήματα, τὴν ἀσφάλεια τοῦ ἐπαγγέλματός του, καὶ ἀκολούθησε τὸν Χριστό.

Μετὰ τὴν Ἀνάληψη τοῦ Κυρίου, σύμφωνα μὲ τὴν παράδοση, ὁ Ματθαῖος κήρυξε ἀρχικὰ στὴν Παλαιστίνη καὶ στὴ συνέχεια σὲ ἄλλες περιοχές. Διάφορες πηγὲς ἀναφέρουν τὴν Αἰθιοπία, τὴν Περσία καὶ τὴν Παρθία ὡς τόπους τῆς ἀποστολικῆς του δράσης (Εὐσέβιος Καισαρείας, Ἐκκλησιαστικὴ Ἱστορία, Γ´, 24). Ἡ Ἐκκλησία τὸν τιμᾶ ὡς Ἀπόστολο καὶ Εὐαγγελιστὴ στὶς 16 Νοεμβρίου.

Τὸ κατὰ Ματθαῖον Εὐαγγέλιο εἶναι τὸ πρῶτο βιβλίο τῆς Καινῆς Διαθήκης, ἂν καὶ δὲν εἶναι ἀπαραίτητα τὸ πρῶτο χρονολογικὰ ποὺ γράφτηκε. Οἱ περισσότεροι μελετητὲς τοποθετοῦν τὴ συγγραφή του μεταξὺ 50 καὶ 70 μ.Χ. Σύμφωνα μὲ τὴν ἀρχαία ἐκκλησιαστικὴ παράδοση, ὁ Ματθαῖος ἔγραψε ἀρχικὰ τὸ Εὐαγγέλιο στὰ ἑβραϊκὰ (ἢ ἀραμαϊκὰ) καὶ στὴ συνέχεια μεταφράστηκε στὰ ἑλληνικὰ (Εὐσέβιος Καισαρείας, Ἐκκλησιαστικὴ Ἱστορία, Γ´, 39).

Τὸ Εὐαγγέλιο αὐτὸ ἀπευθύνεται κυρίως σὲ Ἰουδαιοχριστιανοὺς - Ἑβραίους δηλαδὴ ποὺ πίστεψαν στὸν Χριστό. Αὐτὸ φαίνεται ἀπὸ πολλὰ στοιχεῖα: τὶς συνεχεῖς ἀναφορὲς στὴν Παλαιὰ Διαθήκη, τὴ χρήση ἑβραϊκῶν ἐκφράσεων, τὸ ἐνδιαφέρον γιὰ τὸν Μωσαϊκὸ Νόμο καὶ τὴ σχέση του μὲ τὴ διδασκαλία τοῦ Χριστοῦ.

Ὁ βασικὸς σκοπὸς τοῦ Ματθαίου εἶναι νὰ ἀποδείξει ὅτι ὁ Ἰησοῦς Χριστὸς εἶναι ὁ Μεσσίας ποὺ προανήγγειλαν οἱ προφῆτες. Γι᾽ αὐτὸ ἐπαναλαμβάνει συχνὰ τὴ φράση «ἵνα πληρωθῇ τὸ ῥηθὲν διὰ τοῦ προφήτου» - γιὰ νὰ ἐκπληρωθεῖ αὐτὸ ποὺ εἶπε ὁ προφήτης. Παρουσιάζει τὸν Ἰησοῦ ὡς τὸν νέο Μωυσῆ, τὸν Βασιλέα τοῦ Ἰσραήλ, τὸν Υἱὸ τοῦ Δαβίδ. Τὸ Εὐαγγέλιο περιλαμβάνει πέντε μεγάλες ὁμιλίες τοῦ Κυρίου, μὲ κορυφαία τὴν Ἐπὶ τοῦ Ὄρους Ὁμιλία (κεφ. 5-7), ποὺ ἀποτελεῖ τὸν καταστατικὸ χάρτη τῆς χριστιανικῆς ζωῆς.

Ἡ ἱστορία τοῦ Ματθαίου εἶναι πρῶτα ἀπ᾽ ὅλα μία ἱστορία μεταστροφῆς. Ἀπὸ συνεργάτης τῶν κατακτητῶν, ἔγινε κήρυκας τῆς Βασιλείας τοῦ Θεοῦ. Ἀπὸ ἐκμεταλλευτὴς τοῦ λαοῦ, ἔγινε διάκονος τοῦ Εὐαγγελίου. Αὐτὴ ἡ ἀλλαγὴ δείχνει ὅτι κανένα παρελθὸν δὲν εἶναι ἐμπόδιο γιὰ τὴ χάρη τοῦ Θεοῦ. Ὁ Χριστὸς δὲν βλέπει τί ἤμασταν - βλέπει τί μποροῦμε νὰ γίνουμε. Ὅπως εἶπε ὁ ἴδιος: «Οὐ χρείαν ἔχουσιν οἱ ἰσχύοντες ἰατροῦ ἀλλ᾽ οἱ κακῶς ἔχοντες... οὐ γὰρ ἦλθον καλέσαι δικαίους ἀλλὰ ἁμαρτωλούς» (Ματθ. 9:12-13).

Ὡς τελώνης, ὁ Ματθαῖος εἶχε ἀναπτύξει συγκεκριμένες δεξιότητες: τήρηση ἀρχείων, ὀργάνωση πληροφοριῶν, γραφή. Αὐτὲς ἀκριβῶς τὶς ἱκανότητες ἀξιοποίησε γιὰ νὰ γράψει τὸ Εὐαγγέλιο. Ὁ Θεὸς δὲν ἀπορρίπτει τὰ χαρίσματά μας - τὰ μεταμορφώνει. Αὐτὸ ποὺ χρησιμοποιούσαμε γιὰ ἐγωιστικοὺς σκοπούς, μπορεῖ νὰ γίνει ἐργαλεῖο γιὰ τὴ δόξα Του, ὅπως λέει καὶ ὁ Ἀπόστολος Παῦλος: «Εἴτε οὖν ἐσθίετε εἴτε πίνετε εἴτε τι ποιεῖτε, πάντα εἰς δόξαν Θεοῦ ποιεῖτε» (Α´ Κορ. 10:31).

Στὸ δικό του Εὐαγγέλιο, ὁ Ματθαῖος αὐτοαποκαλεῖται «ὁ τελώνης» (Ματθ. 10:3). Οἱ ἄλλοι Εὐαγγελιστὲς τὸν ἀναφέρουν ἁπλὰ ὡς Ματθαῖο ἢ Λευί, χωρὶς αὐτὸν τὸν χαρακτηρισμό. Ὁ ἴδιος ὅμως ἐπιλέγει νὰ θυμίζει τὸ παρελθόν του. Δὲν τὸ κρύβει, δὲν τὸ ὡραιοποιεῖ. Αὐτὴ ἡ εἰλικρίνεια εἶναι σημάδι ἀληθινῆς μετάνοιας καὶ ταπείνωσης - ἀναγνωρίζει ἀπὸ ποῦ τὸν σήκωσε ἡ χάρη τοῦ Θεοῦ.

Ἴσως τὸ πιὸ ἐντυπωσιακὸ στοιχεῖο τῆς ἱστορίας τοῦ Ματθαίου εἶναι ἡ ἀμεσότητα τῆς ἀπάντησής του. Ὁ Χριστὸς εἶπε «ἀκολούθησέ με» - καὶ ὁ Ματθαῖος σηκώθηκε ἀμέσως. Δὲν ζήτησε χρόνο νὰ τὸ σκεφτεῖ. Δὲν ἔβαλε προϋποθέσεις. Δὲν εἶπε «περίμενε νὰ τελειώσω τὴ δουλειά μου» ἢ «ἄσε με πρῶτα νὰ τακτοποιήσω τὶς ὑποθέσεις μου». Ἄφησε τὰ πάντα - τὰ χρήματα στὸ τραπέζι, τοὺς πελάτες, τὴν καριέρα του - καὶ ἀκολούθησε.

Αὐτὴ ἡ στάση ἀντιτίθεται στὴ λογικὴ τοῦ κόσμου ποὺ λέει, «πρῶτα σκέψου, ζύγισε, ὑπολόγισε». Ὁ Ματθαῖος ἀναγνώρισε στὸ πρόσωπο τοῦ Χριστοῦ κάτι ποὺ ἄξιζε περισσότερο ἀπὸ ὅλα ὅσα εἶχε. Καὶ ἀνταποκρίθηκε χωρὶς δισταγμό. Ἡ πίστη δὲν εἶναι θέμα λογικῆς ἀνάλυσης - εἶναι θέμα καρδιᾶς ποὺ ἀναγνωρίζει τὴν ἀλήθεια καὶ τὴν ἀκολουθεῖ. Ὅπως εἶπε ὁ Κύριος: «Ὅπου γάρ ἐστιν ὁ θησαυρός σου, ἐκεῖ ἔσται καὶ ἡ καρδία σου» (Ματθ. 6:21).

Ὁ Εὐαγγελιστὴς Ματθαῖος μᾶς διδάσκει ὅτι ἡ χριστιανικὴ ζωὴ δὲν εἶναι θέμα καταγωγῆς, κοινωνικῆς θέσης ἢ ἀμόλυντου παρελθόντος. Εἶναι θέμα ἀνταπόκρισης στὸ κάλεσμα τοῦ Χριστοῦ. Ὁ Θεὸς μπορεῖ νὰ χρησιμοποιήσει τὸν καθένα μας - μὲ τὰ χαρίσματά μας, τὶς ἀδυναμίες μας, ἀκόμα καὶ τὸ ἁμαρτωλὸ παρελθόν μας - γιὰ νὰ φέρει τὸ φῶς Του στὸν κόσμο.

Ἀλλὰ ὑπάρχει κάτι βαθύτερο στὸ παράδειγμα τοῦ Ματθαίου. Ἡ ἄμεση ἀνταπόκρισή του μᾶς θυμίζει ὅτι ὁ Χριστὸς δὲν ζητᾶ τέλειους ἀνθρώπους - ζητᾶ διαθέσιμους ἀνθρώπους. Ἀνθρώπους ποὺ ὅταν ἀκοῦν τὴ φωνή Του, δὲν κρύβονται πίσω ἀπὸ δικαιολογίες. Ἀνθρώπους ποὺ εἶναι ἕτοιμοι νὰ ἀφήσουν τὶς ἀσφάλειές τους γιὰ χάρη μιᾶς μεγαλύτερης ἀλήθειας.

Σήμερα, ὁ Χριστὸς συνεχίζει νὰ περνᾶ ἀπὸ τὰ «τελωνεῖα» τῆς ζωῆς μας - τοὺς χώρους ὅπου ἔχουμε ἐγκατασταθεῖ, τὶς συνήθειές μας, τὶς σιγουριές μας - καὶ μᾶς λέει τὸ ἴδιο: «Ἀκολούθησέ με». Ἡ ἐρώτηση εἶναι: Θὰ σηκωθοῦμε κι ἐμεῖς, ὅπως ὁ Ματθαῖος; Θὰ ἀφήσουμε αὐτὸ ποὺ μᾶς κρατᾶ δεμένους, γιὰ νὰ ἀκολουθήσουμε Ἐκεῖνον ποὺ μᾶς ἐλευθερώνει; Ἡ ἀπάντηση σὲ αὐτὴν τὴν ἐρώτηση καθορίζει ὄχι μόνο τὴ σχέση μας μὲ τὸν Θεό, ἀλλὰ καὶ τὸ νόημα ὁλόκληρης τῆς ζωῆς μας.

†  ὁ Θ. Γρ. 

Ἱερὸς Χρυσόστομος: Μαθήματα ζωῆς ἀπὸ τὸν Ἅγιο

Σὲ μία ἐποχὴ ποὺ ἡ ἀλήθεια συχνὰ θυσιάζεται στὸν βωμὸ τῆς κοινωνικῆς ἀποδοχῆς, ποὺ ἡ πίστη διαχωρίζεται ἀπὸ τὴν πράξη καὶ ποὺ ἡ εὐτυχία ταυτίζεται μὲ τὴν κατανάλωση, ὁ Ἰωάννης Χρυσόστομος στέκεται ὡς μία προκλητικὴ μορφή. Δὲν εἶναι ἁπλὰ ἕνας Πατέρας τῆς Ἐκκλησίας ἀπὸ τὸν 4^ο αἰῶνα· εἶναι μία ζωντανὴ ἀμφισβήτηση τῶν συμβιβασμῶν μας, μία φωνὴ ποὺ μιλᾶ μὲ ἐκπληκτικὴ ἐπικαιρότητα στὸν σύγχρονο ἄνθρωπο. Ποιὸς ἦταν αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος ποὺ προτίμησε τὴν ἐξορία παρὰ νὰ σιωπήσει; Ποὺ ἔμεινε πτωχὸς, ἐνῶ κατεῖχε τὴν ὑψηλότερη ἐκκλησιαστικὴ θέση τῆς ἐποχῆς του; Ποὺ μίλησε γιὰ τὴν ψυχὴ μὲ διορατικότητα, ποὺ προκατέλαβε τὴν ἐπιστήμη τῆς ψυχολογίας αἰῶνες πρίν; Ἡ ζωὴ καὶ τὸ ἔργο τοῦ Χρυσοστόμου μᾶς προσφέρουν πέντε θεμελιώδη μαθήματα γιὰ τὴν αὐθεντικὴ χριστιανικὴ ὕπαρξη.

1. Ὅταν ἡ ἀλήθεια κοστίζει

Ὁ Χρυσόστομος ἐνσαρκώνει τὴν παρρησία στὴν πιὸ ἀκραία της μορφή, μιλᾶ ἐνάντια στὴν ἀδικία ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὸ τίμημα. Κηρύττει κατὰ τῆς ὑπερβολικῆς πολυτέλειας τῆς αὐλῆς τῆς Εὐδοξίας τὴν στιγμὴ ποὺ βρίσκεται στὴν Κωνσταντινούπολη ὡς Πατριάρχης, γνωρίζοντας ὅτι αὐτὸ θὰ τοῦ κοστίσει. Δὲν ὑπολογίζει προσωπικὸ κέρδος οὔτε ἀσφάλεια. Αὐτὴ ἡ στάση δὲν εἶναι θράσος ἀλλὰ βαθιὰ ψυχικὴ ἐλευθερία· ἔχει ἀπελευθερωθεῖ ἀπὸ τὸν φόβο τῶν ἀνθρώπινων συνεπειῶν.

Ἡ παρρησία του δὲν εἶναι αὐθαιρεσία ἀλλὰ ὑπακοὴ στὴν ἐντολὴ τοῦ Χριστοῦ: «Γίνεσθε τέλειοι, ὡς ὁ Πατὴρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος τέλειός ἐστι» (Ματθ. 5:48). Στὸν σύγχρονο ἄνθρωπο ποὺ ζεῖ μέσα στὸν φόβο τῆς κοινωνικῆς ἀπόρριψης, τῆς οἰκονομικῆς ἀνασφάλειας καὶ τῆς ματαιοδοξίας τῶν social media, ὁ Χρυσόστομος ὑπενθυμίζει ὅτι ἡ ἀληθινὴ ἐλευθερία ἀρχίζει ὅταν σταματᾶμε νὰ φοβόμαστε τὴν κρίση τῶν ἄλλων. Ὅπως ὁ ἴδιος ἔγραψε: «Τίποτε δὲν εἶναι πιὸ ψυχρὸ ἀπὸ ἕναν χριστιανὸ ποὺ δὲν ἐνδιαφέρεται γιὰ τὴ σωτηρία τῶν ἄλλων» (Ὁμιλία 20 εἰς τὰς Πράξεις τῶν Ἀποστόλων, PG 60:162). Ἡ ἐξορία του, ἡ ταλαιπωρία του καὶ τελικὰ ὁ θάνατός του στὰ Κόμανα ἐπιβεβαιώνουν ὅτι ἡ παρρησία ἔχει τίμημα - ἀλλὰ καὶ ἀπελευθερωτικὴ δύναμη.

2. Ἀπὸ τὴ Θεολογία στὴν Πράξη

Ὁ Χρυσόστομος δὲν εἶναι θεωρητικὸς θεολόγος - εἶναι πρακτικὸς φιλάνθρωπος. Στὴν Κωνσταντινούπολη ὀργανώνει συστηματικὰ τὴν περίθαλψη τῶν πτωχῶν, δημιουργεῖ ξενῶνες γιὰ ξένους, νοσοκομεῖα γιὰ ἀσθενεῖς. Ἡ θεολογία του δὲν μένει στὰ βιβλία ἀλλὰ βρίσκει ἐφαρμογὴ σὲ συγκεκριμένες δομὲς ἀλληλεγγύης. Βλέπει στὸν πτωχὸ ὄχι ἕναν "δέκτη" φιλανθρωπίας ἀλλὰ τὸν ἴδιο τὸν Χριστό: «Ὅσα ἐποιήσατε ἑνὶ τούτων τῶν ἀδελφῶν μου τῶν ἐλαχίστων, ἐμοὶ ἐποιήσατε» (Ματθ. 25:40).

Στὶς ὁμιλίες του ἐπαναλαμβάνει: «Δὲν θέλεις νὰ ταΐσεις τὸν Χριστὸ ποὺ πεινάει, ἀλλὰ φροντίζεις νὰ φαίνεσαι εὐσεβὴς μπροστὰ στοὺς ἀνθρώπους; Ἐξευτελισμὸς εἶναι αὐτὸ γιὰ τὸν Θεό!» (Ὁμιλία 50 εἰς τὸ κατὰ Ματθαῖον Εὐαγγέλιον, PG 58:508-509). Γιὰ τὸν σύγχρονο χριστιανὸ ποὺ μπορεῖ νὰ διαχωρίζει τὴν πίστη ἀπὸ τὴν κοινωνικὴ εὐθύνη, ὁ Χρυσόστομος γίνεται συγκλονιστικὴ ὑπόμνηση: δὲν ὑπάρχει εὐσέβεια χωρὶς ἐλεημοσύνη, δὲν ὑπάρχει ὀρθοδοξία χωρὶς ἀγάπη πρὸς τὸν πάσχοντα ἀδελφό. Ἡ θεολογία ποὺ δὲν μετουσιώνεται σὲ πράξη ἀλληλεγγύης εἶναι νεκρή, ὅπως καὶ ἡ πίστη χωρὶς ἔργα (Ἰακ. 2:17). Τὸ ἔργο του ἀποδεικνύει ὅτι ἡ Ἐκκλησία δὲν εἶναι μόνο χῶρος λατρείας ἀλλὰ καὶ χῶρος ριζικῆς κοινωνικῆς ἀλλαγῆς.

3. Ἡ ἀσκητικὴ ἁπλότητα

Παρόλο ποὺ φτάνει στὸ ὕψιστο ἀξίωμα τοῦ Πατριάρχη, ὁ Χρυσόστομος διατηρεῖ τὴ μοναχικὴ ἁπλότητα τῆς ζωῆς του. Δὲν ζητᾶ πολυτέλεια, δὲν διοργανώνει μεγαλοπρεπῆ δεῖπνα, δὲν συσσωρεύει πλοῦτο. Ζεῖ μὲ τὸ ἐλάχιστο καὶ τὰ ὑπόλοιπα τὰ δίνει στοὺς φτωχούς. Αὐτὴ ἡ στάση προκαλεῖ σκάνδαλο στὴν αὐλή - γιατὶ ἡ ἁπλότητά του ἀποκαλύπτει τὴν ὑπερβολὴ τῶν ἄλλων. Ἐνσαρκώνει τὰ λόγια τοῦ Κυρίου: «Οὐ δύνασθε Θεῷ δουλεύειν καὶ μαμωνᾷ» (Ματθ. 6:24).

Γιὰ τὸν σύγχρονο ἄνθρωπο ποὺ βομβαρδίζεται ἀπὸ τὴν κουλτούρα τῆς κατανάλωσης, τοῦ "περισσότερου", τῆς συνεχοῦς ἀπόκτησης ὑλικῶν ἀγαθῶν, ὁ Χρυσόστομος εἶναι μία προφητικὴ φωνὴ ποὺ εναντιώνεται σθεναρά στὴν κουλτούρα τῆς κατανάλωσης. Μᾶς θυμίζει ὅτι ἡ ἐλευθερία δὲν απορρέει ἀπὸ τὸ νὰ ἔχει κανεὶς πολλὰ ἀγαθά, ἀλλὰ ἀπὸ τὸ νὰ χρειάζεται λίγα. Γράφει: «Ἡ φτώχεια τοῦ Χριστοῦ εἶναι ὁ μεγαλύτερος πλοῦτος» (Ὁμιλία 11 εἰς τὴν Β´ πρὸς Κορινθίους Ἐπιστολήν, PG 61:475). Ἡ ἀσκητική του ζωὴ δὲν εἶναι ἀποστροφὴ πρὸς τὴ δημιουργία ἀλλὰ ἀπελευθέρωση ἀπὸ τὴ δουλεία τῶν πραγμάτων. Στὴν ἐποχὴ τῆς ὑπερ-κατανάλωσης, ἡ μαρτυρία του εἶναι ἐναργέστερη ἀπὸ ποτέ.

4. Ἡ ψυχολογικὴ διορατικότητα: Ὁ πατέρας ποὺ κατανοεῖ τὴν ἀνθρώπινη Καρδιά

Ὁ Χρυσόστομος εἶναι ψυχολόγος προτοῦ ὑπάρξει ἡ ἐπιστήμη τῆς ψυχολογίας. Στὶς ὁμιλίες του φανερώνει βαθιὰ κατανόηση τῶν ἀνθρώπινων παθῶν, τῶν μηχανισμῶν ἄμυνας, τῶν ἐσωτερικῶν συγκρούσεων. Δὲν κρίνει ἐπιφανειακά· διεισδύει στὰ κίνητρα, στοὺς φόβους, στὶς ἐπιθυμίες ποὺ κρύβονται πίσω ἀπὸ τὶς πράξεις. Μιλᾶ γιὰ τὴν ὀργή, τὸν φθόνο, τὴ ματαιοδοξία μὲ τρόπο ποὺ ἀφυπνίζει τὴν αὐτογνωσία.

Ταυτόχρονα εἶναι συμπονετικὸς μὲ τὸν ἁμαρτωλό· γνωρίζει ὅτι ἡ μετάνοια δὲν γεννιέται ἀπὸ τὴν καταδίκη ἀλλὰ ἀπὸ τὴν κατανόηση. Ἀναγνωρίζει τὴ διάσταση τοῦ «Ὁ δὲ Ἰησοῦς ἐνόει τοὺς διαλογισμοὺς αὐτῶν» (Λουκ. 6:8)  ̶ ὁ Χριστὸς βλέπει τοὺς ἐσωτερικοὺς λογισμούς, ὄχι μόνο τὶς ἐξωτερικὲς πράξεις. Γιὰ τὸν σύγχρονο ἄνθρωπο ποὺ ψάχνει ψυχοθεραπεία καὶ νόημα, ὁ Χρυσόστομος προσφέρει κάτι βαθύτερο: μία ποιμαντικὴ διάκριση ποὺ συνδέει τὴν ψυχολογικὴ ἀλήθεια μὲ τὴν πνευματικὴ ἀναγέννηση. Γράφει: «Ἡ ἁμαρτία δὲν εἶναι ἡ πτώση, ἀλλὰ τὸ νὰ μένεις κάτω» (Περὶ Μετανοίας, Ὁμιλία 1, PG 49:277). Ὁ λόγος του δὲν εἶναι ἁπλὰ διδακτικός, εἶναι θεραπευτικός.

5. Ἡ πίστη στὴ μεταμορφωτικὴ δύναμη τοῦ λόγου

Ὁ Χρυσόστομος πιστεύει ἀκράδαντα ὅτι ὁ λόγος - ὅταν εἰπωθεῖ μὲ ἀλήθεια, πάθος καὶ ἀγάπη - μπορεῖ νὰ ἀλλάξει ζωές. Γι᾽ αὐτὸ κηρύττει ἀκούραστα, γράφει ἑρμηνεῖες, διδάσκει χωρὶς στασιμότητα. Δὲν ὑποτιμᾶ τὴν εὐφράδεια οὔτε τὴ ρητορικὴ - τὶς χρησιμοποιεῖ ὡς ἐργαλεῖα γιὰ νὰ ἐγγίσει τὴν καρδιὰ τῶν ἀκροατῶν του. Κάθε του ὁμιλία εἶναι προσπάθεια νὰ ἀφυπνίσει τὴ συνείδηση, νὰ προκαλέσει μετάνοια, νὰ ὁδηγήσει στὴν ἀλλαγή.

Γνωρίζει τὴν ἀλήθεια τοῦ Εὐαγγελίου: «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος... πάντα δι᾽ αὐτοῦ ἐγένετο» (Ἰωάν. 1:1-3). Γιὰ τὸν σύγχρονο κόσμο ποὺ δείχνει κυνισμὸ ἀπέναντι στὴ δύναμη τῶν λόγων ("ὅλοι μιλοῦν, κανεὶς δὲν ἀλλάζει"), ὁ Χρυσόστομος εἶναι μία θετικὴ πρόκληση. Ὑπενθυμίζει ὅτι ὁ λόγος ἔχει δημιουργικὴ δύναμη· ὅπως ὁ Θεὸς δημιούργησε τὸν κόσμο μὲ τὸν Λόγο Του, ἔτσι καὶ ὁ ἀνθρώπινος λόγος, ὅταν εἶναι γεμάτος ἀλήθεια καὶ ἀγάπη, μπορεῖ νὰ ἀναγεννήσει ψυχὲς καὶ κοινωνίες. Ὅπως γράφει ὁ ἴδιος: «Ὁ λόγος εἶναι πιὸ ἰσχυρὸς ἀπὸ τὴ φωτιά» (Περὶ Ἱερωσύνης, Βιβλίο Δ´, Κεφ. 8, PG 48:673). Τὸ παράδειγμά του ἀποδεικνύει  ̶  οἱ λόγοι του συνεχίζουν νὰ μιλοῦν 1600 χρόνια μετά.

Ἡ πρόσκληση σὲ ριζικὴ αὐθεντικότητα

Ὁ Ἰωάννης Χρυσόστομος δὲν μᾶς καλεῖ σὲ εὐσεβεῖς συναισθηματισμοὺς οὔτε σὲ ἐπιφανειακὴ θρησκευτικότητα. Μᾶς προσκαλεῖ σὲ κάτι πολὺ πιὸ ἀπαιτητικὸ καὶ ταυτόχρονα πιὸ ἀπελευθερωτικό: σὲ ριζικὴ αὐθεντικότητα. Ἡ παρρησία του μᾶς διδάσκει νὰ μιλᾶμε τὴν ἀλήθεια ἀκόμα καὶ ὅταν αὐτὴ κοστίζει. Ἡ φιλανθρωπία του μᾶς θυμίζει ὅτι ἡ πίστη χωρὶς πράξη εἶναι νεκρή. Ἡ ἀσκητικὴ του μᾶς ἐλευθερώνει ἀπὸ τὴ δουλεία τῶν πραγμάτων. Ἡ ψυχολογικὴ του διορατικότητα μᾶς ὁδηγεῖ σὲ βαθιὰ αὐτογνωσία. Καὶ ἡ ἐμπιστοσύνη του στὸν λόγο μᾶς θυμίζει ὅτι ἡ ἀλήθεια, ὅταν εἰπωθεῖ μὲ ἀγάπη, ἔχει τὴ δύναμη νὰ μεταμορφώσει.

Σὲ μία ἐποχὴ συμβιβασμῶν καὶ ἐπιφανειακότητας, ὁ Χρυσόστομος στέκεται ὡς μάρτυρας μιᾶς ζωῆς ποὺ δὲν διαπραγματεύεται τὶς ἀξίες της, ποὺ δὲν διαχωρίζει τὸ κήρυγμα ἀπὸ τὴν πράξη, ποὺ δὲν μετριάζει τὴν ἀλήθεια γιὰ χάρη τῆς ἀποδοχῆς. Ἡ ζωὴ του εἶναι ἕνα σύνολο: παρρησία καὶ ἀγάπη, ἀσκητισμὸς καὶ φιλανθρωπία, διανοητικὴ ὀξύτητα καὶ ψυχικὴ ἁπλότητα. Τελικά, τὸ μήνυμά του εἶναι ἁπλὸ ἀλλὰ συγκλονιστικό: νὰ ζήσουμε τὸ Εὐαγγέλιο πλήρως, χωρὶς ἐκπτώσεις, χωρὶς φόβο, μὲ τὴν ἐλευθερία ἐκείνων ποὺ γνωρίζουν ὅτι ἡ ἀληθινὴ ζωὴ βρίσκεται στὴν αὐτο-προσφορὰ καὶ ὄχι στὴν αὐτο-διατήρηση.

Ὅπως ὁ ἴδιος ψιθύρισε λίγο πρὶν πεθάνει στὴν ἐξορία: «Δόξα τῷ Θεῷ πάντων ἕνεκεν» - Δόξα στὸν Θεὸ γιὰ ὅλα. Αὐτὴ ἡ τελευταία εὐχαριστία, μέσα στὴν ταλαιπωρία καὶ τὴν ἐξορία, εἶναι ἡ κορυφαία μαρτυρία τῆς ριζικῆς ἐλευθερίας στὴν ὁποία μᾶς καλεῖ.

+ ὁ Θ. Γρ.