Τὸ ἀντάρτικό του Πόντου
Κατὰ τὴν περίοδο 1916–1922, ὁ ἑλληνισμὸς τοῦ Πόντου περνᾶ μία ἀπὸ τὶς πιὸ δύσκολες καὶ τραγικὲς περιόδους τῆς ἱστορίας του καθὼς ἡ τουρκικὴ κυβέρνηση ὀργανώνει καὶ πραγματοποιεῖ σχέδιο ἐξόντωσής του. Λόγῳ τῶν πολὺ σκληρῶν διωγμῶν, δημιουργοῦνται ἀντάρτικα σώματα μὲ σκοπὸ νὰ προστατεύσουν τοὺς Ἕλληνες ἀμάχους ἀπὸ τὶς θηριωδίες τῶν Τούρκων, νὰ ὑπερασπιστοῦν τὶς οἰκογένειες καὶ τὶς κοινότητές τους καὶ νὰ ἀποτρέψουν τὴν ὁλοκληρωτικὴ καταστροφὴ τοῦ ποντιακοῦ ἑλληνισμοῦ. Ἀρχικὰ τὰ σώματά αὐτὰ συγκροτοῦνται ἀπὸ Ἕλληνες φυγόστρατους καὶ λιποτάκτες τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ, στὴ συνέχεια ὅμως ὅσο ἐντείνονται οἱ ἐκτοπίσεις, οἱ λεηλασίες καὶ οἱ δολοφονίες, ἐντάσσονται στὰ ἀντάρτικα σώματα ἄνδρες καὶ γυναῖκες διαφόρων ἡλικιῶν ἐνῷ βρίσκουν καταφύγιο σὲ αὐτὰ καὶ πολλὰ γυναικόπαιδα.
Ὑπολογίζεται πὼς οἱ ἀντάρτες τοῦ δυτικοῦ Πόντου εἶναι περίπου 5000 καὶ τοῦ ἀνατολικοῦ 3000. Ὁ στόχος τὴν περίοδο 1919-1922 εἶναι καὶ ἐθνικός, ἡ ἀπελευθέρωση τοῦ Πόντου. Ἀγωνίζονται ὑπὸ ἀντίξοες συνθῆκες χωρὶς καμία βοήθεια ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα, χωρὶς κεντρικὴ διοίκηση, μὲ δυσκολίες στὴν προμήθεια ὁπλισμοῦ καὶ πολεμικοῦ ὑλικοῦ, δυσκολίες στὸν ἐπισιτισμὸ καὶ ἀνεφοδιασμὸ εἰδικὰ μὲ τὴν ἐρήμωση τοῦ δυτικοῦ Πόντου καὶ τὸ γεγονὸς ὅτι πολλὲς φορὲς κουβαλοῦν μαζί τους γυναικόπαιδα. Συγκρούονται συχνὰ μὲ ὁμάδες τοῦ τουρκικοῦ στρατοῦ, ἐμπλέκονται σὲ πολύωρες καὶ πολύνεκρες μάχες συχνὰ νικηφόρες. Χάρη στὸν δικό τους ἀγῶνα θὰ σωθοῦν ἀπὸ τὴ βέβαιη σφαγὴ χιλιάδες γυναικόπαιδα καὶ ἄμαχοι.
Πόντιοι ἀντάρτες στὸν δυτικὸ Πόντο
Ἡ ὀργάνωση τῶν ἀντάρτικων σωμάτων καὶ ὁ τρόπος ποὺ ἐπιχειροῦν ἐναντίον τῶν Τούρκων εἶναι κοινός. Ὁ ὁπλαρχηγὸς (τσετέμπασης) ἔχει τὴν ἀνώτατη ἐξουσία σὲ κάθε ὁμάδα καὶ μπορεῖ νὰ ἔχει ἕναν ἢ δύο ὑπαρχηγούς. Ὑπάρχουν σύνδεσμοι μεταξὺ τῶν ὁπλαρχηγῶν ὥστε σὲ δύσκολες ὧρες νὰ μπορεῖ νὰ συγκεντρώνεται γρήγορα ἡ ὁμάδα τῶν ἀνταρτῶν καὶ νὰ ἐπιτίθεται στὸν ἐχθρό. Ἡ τακτικὴ πολέμου ποὺ ἀκολουθοῦν εἶναι ὁ ἀνταρτοπόλεμος καὶ ἡ τακτικὴ τῶν χαρακωμάτων ἀφοῦ ὁ ἐχθρὸς ἔχει ὑπέρτερες δυνάμεις. Μὲ αὐτὴν τὴν τακτικὴ φαίνονται περισσότεροι ἀπ’ ὅτι εἶναι καὶ πετυχαίνουν ἀποφασιστικὰ χτυπήματα στοὺς Τούρκους. Πολύτιμος βοηθὸς εἶναι ἡ καλὴ γεωγραφικὴ γνώση τῆς περιοχῆς τους καὶ τῶν ὀρεινῶν περασμάτων. Ὅταν πρόκειται νὰ παρθοῦν κρίσιμες ἀποφάσεις γιὰ θέματα ὅπως ἡ φυγὴ σὲ πιὸ ἀσφαλῆ καταφύγια, ἡ λήψη μέτρων γιὰ ἀντίποινα ἢ ἡ παράδοση ἢ ὄχι τῶν ὅπλων, ἐνεργοποιεῖται ὁ θεσμὸς τοῦ συμβουλίου τῶν ἀρχηγῶν.
Πολὺ σημαντικὴ εἶναι ἡ μέριμνα γιὰ τρόφιμα, ἀπαραίτητα γιὰ τὴ διαβίωση τόσο τῶν ἰδίων ὅσο καὶ τῶν γυναικόπαιδων ποὺ συχνὰ κουβαλοῦν μαζί τους. Ἐπιβάλλουν ἕνα εἶδος φορολογίας τόσο σὲ τουρκικὰ ὅσο καὶ σὲ ἑλληνικὰ χωριὰ τῶν περιοχῶν δράσης τους, ὥστε νὰ ἐξασφαλίσουν τὰ ἀναγκαῖα γιὰ τὴν ἐπιβίωσή τους.
Μεγάλη εἶναι ἡ συμβολὴ καὶ τῶν Ποντίων γυναικῶν στὰ ἀντάρτικα σώματα. Γυναῖκες κάθε ἡλικίας καὶ κάθε μορφωτικοῦ ἐπιπέδου στέκονται μὲ μαχητικότητα καὶ ἀκατάβλητο θάρρος δίπλα στοὺς ἀντάρτες. Ἄλλες λειτουργοῦν ὡς σύνδεσμοι ἀνάμεσα στοὺς ἀντάρτες καὶ τὰ ἑλληνικὰ χωριὰ ποὺ πλήττονται σκληρὰ ἀπὸ τὴν ἐκδικητικὴ μανία των τσέτηδων, ἄλλες εἶναι ὑπεύθυνες γιὰ τὴν ἀσφάλεια καὶ τὴ διατροφὴ τῶν παιδιῶν καὶ τῶν γέρων ποὺ ζοῦν μαζὶ μὲ τοὺς ἀντάρτες, ἄλλες λειτουργοῦν ὡς πληροφοριοδότες καὶ ἄλλες πολεμοῦν στὰ ἀντάρτικα σώματα.
Πόντιες ἀντάρτισσες
Ὁ μητροπολίτης Ἀμάσειας Γερμανὸς Καραβαγγέλης ὀργανώνει ἀντάρτικα σώματα γιὰ νὰ προστατέψει τὴν περιοχή του ποὺ ἔχει πληγεῖ περισσότερο ἀπὸ τὶς τουρκικὲς ὠμότητες. Ἡ περιοχὴ ποὺ ὑφίσταται τὶς λιγότερες διώξεις εἶναι ἡ περιφέρεια τῆς Τραπεζοῦντας χάρη στὸν μητροπολίτη Χρύσανθο ποὺ χαίρει ἐμπιστοσύνης καὶ ἐκτίμησης ἀπὸ τὶς τουρκικὲς ἀρχές.
Ὁ μητροπολίτης Ἀμάσειας Γερμανὸς Καραβαγγέλης
Ὁ μητροπολίτης Τραπεζοῦντας Χρύσανθος
Τὸν Ἀπρίλιο τοῦ 1916 οἱ Ρῶσοι καταλαμβάνουν τὴν Τραπεζοῦντα τὴν ὁποία κρατοῦν γιὰ δύο χρόνια καὶ ἕνας ἄνεμος ἐλευθερίας πνέει γιὰ τοὺς Ἕλληνες τῆς περιοχῆς. Ὅσο οἱ Ρῶσοι παραμένουν στὴν περιοχή, διευκολύνεται ἡ προμήθεια τῶν ἀνταρτῶν σὲ ὅπλα καὶ πολεμοφόδια.
Ἕνας ἀπὸ τοὺς πιὸ φημισμένους ὁπλαρχηγοὺς εἶναι ὁ Εὐκλείδης Κουρτίδης ἀπὸ τὴ Σάντα τοῦ ἀνατολικοῦ Πόντου. Μετὰ τὴν ἀποχώρηση τοῦ ρωσικοῦ στρατοῦ ἀπὸ τὴν περιοχὴ τῆς Τραπεζοῦντας μουσουλμανικὲς ληστοσυμμορίες κάνουν λεηλασίες καὶ ἐπιδρομὲς στὰ χωριά της Σάντας. Ἀποφασίζεται τότε νὰ δημιουργηθεῖ τὸ πρῶτο ἀντάρτικο σῶμα μὲ 80 ἕως 100 παλικάρια καλῶς ὁπλισμένα μὲ Γενικὸ Ὁπλαρχηγὸ τὸν Εὐκλείδη Κουρτίδη, ὁ ὁποῖος ξεχωρίζει γιὰ τὶς ἡγετικές του ἱκανότητες καὶ τὴν ἀνδρεία του.
Ὁ θρυλικός Εὐκλείδης Κουρτίδης
Μετὰ τὸν ἐκτοπισμὸ τῶν κατοίκων τῶν χωριῶν της Σάντας ἀπὸ τὴν κεμαλικὴ κυβέρνηση, στὴ μαρτυρικὴ Σάντα μένουν μόνο 100 ἀντάρτες καὶ 300 γυναικόπαιδα ποὺ τοὺς ἔχουν ἀκολουθήσει στὰ βουνά. Πρόκειται κυρίως γιὰ μέλη τῶν οἰκογενειῶν τῶν ἀνταρτῶν.
Οἱ δάσκαλοι, οἱ μαθητὲς καὶ ἡ σχολικοὶ ἔφοροι στὶς ἀρχὲς τοῦ 20οῦ αἰῶνα στὴ Σάντα (πηγή : «Ψηφιακὴ Σάντα» )
Στὶς 10 Σεπτεμβρίου 1921 πολυάριθμος τουρκικὸς στρατὸς μὲ ἐπί κεφαλῆς τὸν Σουλεϊμὰν Κάλφα περικυκλώνει τοὺς ἀντάρτες στὸν καταυλισμό τους, στὴν τοποθεσία Μάγαρα. Ἀκολουθεῖ σκληρὴ μάχη γιὰ ἐννέα ὧρες μέχρι νὰ σκοτεινιάσει.
Οἱ Σανταῖοι γνωρίζουν καλὰ πὼς δὲν θὰ μπορέσουν γιὰ πολὺ νὰ κρατήσουν τὶς θέσεις τους καθὼς τὰ πολεμοφόδια εἶναι λίγα καὶ εἶναι βέβαιο ὅτι οἱ Τοῦρκοι θὰ ἐνισχυθοῦν μὲ νέες δυνάμεις τὴν ἑπόμενη μέρα. Ἀποφασίζουν λοιπὸν νὰ διαφύγουν μέσα στὸ σκοτάδι πρὸς τὸ δάσος στ’ ἀπάτητα φαράγγια της Βαϊβάτερε. Θὰ ἔπρεπε νὰ περάσουν δίπλα ἀπὸ τὶς τουρκικὲς γραμμὲς καὶ ὑπῆρχε κίνδυνος νὰ προδοθοῦν ἀπὸ τὸ κλάμα καὶ τὶς φωνὲς τῶν βρεφῶν ποὺ εἶχαν μαζί τους. Οἱ στιγμὲς ποὺ ἀκολουθοῦν εἶναι βγαλμένες ἀπὸ ἀρχαία τραγωδία καθὼς οἱ ἀντάρτες παίρνουν τὴ σκληρὴ ἀπόφαση νὰ δολοφονήσουν ἑπτὰ βρέφη. Οἱ ἴδιες οἱ μητέρες παραδίδουν τὰ παιδιά τους. Ὅταν ὁ Τοῦρκος μέραρχος ἀντικρίζει τὰ νεκρὰ παιδιὰ δίνει διαταγὴ νὰ σταματήσει ἡ καταδίωξη γιατί « ἄνθρωποι ποὺ σφάζουν τὰ παιδιά τους εἶναι ἀδύνατον νὰ πιασθοῦν».
Ἀντάρτες της Σάντας. Ἀπὸ δεξιά: Μιχαὴλ Λιανίδης, καπετὰν Δαμιανὸς Τσιρὶπ καὶ Στέφανος Σπυριδόπουλος (πηγή: «Ψηφιακὴ Σάντα») 
Ξακουστὸς ἀντάρτης εἶναι καὶ ὁ Ἀντῶν Πασᾶς (Ἀντώνιος Χατζηελευθερίου) ποὺ μαζὶ μὲ τὴ γυναῖκα του Πελαγία δημιουργεῖ μιὰ σημαντικὴ δύναμη ἀνταρτῶν στὴν περιοχή της Πάφρας. Τὸν Ἰούνιο τοῦ 1916 στὴν μητρόπολη τῆς Τραπεζοῦντας ἀνακηρύσσεται ἀπὸ τὴ ρωσικὴ κυβέρνηση, τὸν μητροπολίτη Χρύσανθο καὶ τοὺς ὑπόλοιπους ἀντάρτες Γενικὸς ἀρχηγὸς ὅλων τῶν ἀντάρτικων δυνάμεων τοῦ δυτικοῦ Πόντου. Οἱ Τοῦρκοι τον ἐπικηρύσσουν μὲ τὸ ποσὸ τῶν 5000 λιρῶν.
Ὁ Ἀντῶν Πασᾶς
Στὸν δυτικὸ Πόντο πολεμᾶ καὶ ὁ θρυλικὸς Κοτζὰ Ἀναστὰς (Ἀναστάσιος Παπαδόπουλος) . Τὸ 1915 βρίσκεται στὰ "Τάγματα Ἐργασίας" καὶ ἀφοῦ καταφέρνει νὰ δραπετεύσει μαζὶ μὲ ἄλλους ἄνδρες, ἀνεβαίνει στὸ βουνὸ Τοπτσὰμ καὶ ἐντάσσεται στὴν ἀντάρτικη ὁμάδα του Ἰάκωβου Καρατελίδη ἢ καπετὰν Γιακώβ. Τὸ 1916 καθὼς οἱ ἐκτοπίσεις τῶν Ἑλλήνων τοῦ Πόντου ἀπὸ τὴν τουρκικὴ κυβέρνηση γίνονται συστηματικές, πληθαίνουν οἱ ἀντάρτικες ὁμάδες. Ὅταν σκοτώνεται σὲ μία συμπλοκὴ μὲ τοὺς Τούρκους ὁ καπετὰν Γιακώβ, τὴν ἡγεσία τῆς ὁμάδας ἀναλαμβάνει σὲ ἡλικία μόλις 20 ἐτῶν ὁ Ἀναστάσης.
Ὁ Κοτζὰ Ἀναστὰς , ὁ τελευταῖος Ἀκρίτας τοῦ Πόντου
Εἶναι τόση ἡ παλικαριὰ καὶ ἡ φήμη του Κότζα Ἀναστὰς καὶ τῶν ἀνδρῶν του ποὺ οὔτε ὁ Τοπὰλ Ὀσμὰν ὅταν φτάνει τὸν Ἀπρίλιο τοῦ 1921 μὲ 3000 Τσέτες στὴν Ἔρμπα καὶ ἰσοπεδώνει τὸ χωριό, δὲν τολμᾶ νὰ συγκρουσθεῖ μαζί τους. Αὐτὴ τὴν περίοδο στὴν ὀροσειρὰ Τοπτσαμ μαζὶ μὲ τοὺς ἀντάρτες βρίσκονται πάνω ἀπὸ 12.000 γυναικόπαιδα.
Ἀλλὰ καὶ ὅταν τὸ Νοέμβριο τοῦ 1921 ὁ Λίβα πασᾶς μὲ μία ὁλόκληρη μεραρχία πολεμάει γιὰ 52 ἡμέρες τοὺς ἀντάρτες τοῦ Τὸπ Τσάμ, δὲν κατορθώνει τίποτα. Τὸ ἴδιο συμβαίνει καὶ ὅταν ὁ στρατηγὸς Τσεμὰλ Τσεβίτ. μὲ 10000 ἄνδρες ξεκινάει τὴν ἐπιχείρηση Γιλντιρὶμ (Κεραυνός). Ὁ ἴδιος ὁ Τσεμὰλ πέφτει νεκρὸς καὶ οἱ ἄντρες του στὶς 23 Φεβρουαρίου 1922, τρέπονται σὲ φυγή. Ἄλλοι σημαντικοὶ καπεταναῖοι εἶναι οἱ Ἰστὶλ Ἀγᾶς, Βασὶλ Ἀγᾶς, ὁ Χατζηγιώργης καὶ ὁ Παντὲλ Ἀγᾶς.
Στὸ ἀντάρτικο συμμετέχουν γυναῖκες καπετάνισσες ὅπως ἡ θρυλικὴ Σοφία Καζεπίδου στὴν Πάφρα ποὺ πολεμᾶ ἔχοντας δεμένη στὴν πλάτη της τὴ μικρή της κόρη δύο χρονῶν. Ἀποτελεῖ κοινὴ πρακτικὴ τῶν γυναικῶν ποὺ πολεμοῦν στὸ ἀντάρτικο νὰ ἔχουν δεμένα τὰ παιδιά τους πίσω στὴν πλάτη τους, ὅταν δὲν μποροῦν νὰ τὰ ἀφήσουν πουθενὰ ἀλλοῦ ὥστε νὰ πολεμοῦν μὲ ἄνεση. Κατὰ τὴ διάρκεια μιᾶς μάχης ἡ Σοφία δέχεται ἐχθρικὸ βόλι στὸ κεφάλι καὶ σκοτώνεται. Οἱ ἀντάρτες ποὺ πηγαίνουν μετὰ ἀπὸ δύο μέρες γιὰ νὰ θάψουν τὰ σώματα τῶν νεκρῶν συμπολεμιστῶν τους βρίσκουν ζωντανὴ τὴν κόρη τῆς Σοφίας, δεμένη ἀκόμη στὴν πλάτη της νὰ γλύφει τὸ ματωμένο κεφάλι τῆς μητέρας της γιὰ νὰ ἐπιβιώσει.
Ἡ καπετάνισσα Μαρία ἀπὸ τὸ χωριὸ Ἀκ Τεκὲ στήνει ἐνέδρα στοὺς Τούρκους καὶ σώζει 400 γυναικόπαιδα. Ἡ Ἀναστασιάδου Σοφία μὲ τὸ δικό της σῶμα ἀπὸ ἐκπαιδευμένα κορίτσια κάνει ἐπιδρομὲς σὲ τουρκικὰ χωριὰ προκειμένου νὰ ἐξασφαλίσει τροφὴ γιὰ τοὺς ἀντάρτες. Τὴν ἴδια δράση ἐπιδεικνύει στὰ χωριά του Τσαρσαμπὰ καὶ ἡ Ἀναστασία Ἀνθοπούλου ἡ ὁποία μεταφέρει ὅπλα στοὺς ἀντάρτες. Ἡ καπετάνισσα Μέλπω πιάνει αἰχμάλωτες Τουρκάλες καὶ τὶς ἀνταλλάσσει μὲ Ἑλληνίδες ποὺ πρόκειται νὰ ἐξοριστοῦν.
Κατὰ τὴ δεύτερη περίοδο τῶν τουρκικῶν διώξεων (1919-1922) σημαντικὴ εἶναι ἡ δράση τῆς Ἐλευθεριάδου Ὀλυμπίας ἀπὸ τὴν κωμόπολη τοῦ Ἀλάτσαμ τῆς ἐπαρχίας Πάφρας τοῦ νομοῦ Σαμψοῦντος. Ἡ Ὀλυμπία φυλάει σὲ ἀσφαλῆ κρησφύγετα Ἕλληνες καταζητούμενους καὶ φροντίζει γιὰ τὴν ἀσφαλῆ διαφυγή τους πρὸς τὴν Κωνσταντινούπολη καὶ τὴ Ρωσία ναυλώνοντας πλοῖα στὰ παράλια τοῦ Εὔξεινου Πόντου. Γιὰ τὸν σκοπὸ αὐτὸ συνεργάζεται μὲ γυναῖκες τῶν χωριῶν τῆς περιοχῆς της καὶ μὲ ἔνοπλους ἀντάρτες ποὺ κρύβονται στὰ βουνά. Σημαντικοὶ συνεργάτες της εἶναι ὁ ἱερέας Παντελεήμων Παπαδόπουλος καὶ ὁ ἔμπορος Θεόδωρος Ραφαήλογλου, τοὺς ὁποίους οἱ Τοῦρκοι ἀργότερα συλλαμβάνουν καὶ ἐκτελοῦν. Ὅταν πιὰ οἱ Τοῦρκοι ὑποψιάζονται καὶ τὴν ἴδια, ἀνεβαίνει μαζὶ μὲ ἄλλες γυναῖκες στὸ βουνὸ Δουλμὲν Ντὰγ ὅπου ἐντάσσεται στὴν ὁμάδα της καπετάνισσας Ἐρκὲκ Μαρίκ.
Στὶς ἀρχὲς τοῦ 1922 συμβαίνει ἕνα περιστατικό, χαρακτηριστικὸ τῆς ἀνδρείας της Ἐλευθεριάδου , ἀλλὰ καὶ τοῦ τρόπου μὲ τὸν ὁποῖο προμηθεύονται ὅπλα οἱ ἀντάρτες. Μαζὶ μὲ μία ὁμάδα γυναικῶν καὶ ἀνδρῶν στήνουν ἐνέδρα σὲ Τούρκους χωροφύλακες, σκοτώνουν τρεῖς, τρέπουν σὲ φυγὴ τοὺς ὑπόλοιπους καὶ παίρνουν τὰ ὅπλα καὶ τὰ πυρομαχικὰ τῶν φονευθέντων.
Ἀπὸ τὸ Ἀλάτσαμ κατάγεται καὶ μία ἄλλη προσωπικότητα τοῦ ποντιακοῦ ἑλληνισμοῦ, ἀπόφοιτος τοῦ Ἀμερικανικοῦ κολλεγίου «Ἀνατόλια» τῆς Μερζιφούντας, ἡ Σοφία Ζαχαριάδου. Ὡς ὑπάλληλος τοῦ τελωνείου τῆς περιοχῆς στὸν Εὔξεινο Πόντο ἔρχεται σὲ ἐπαφὴ μὲ ἐμπόρους, πλοιοκτῆτες καὶ ψαρᾶδες ποὺ στὴν πλειοψηφία τους εἶναι Ἕλληνες ἀλλὰ καὶ Τοῦρκοι, Κιρκάσιοι καὶ Λαζοὶ καὶ προέρχονται ἀπὸ τὴν περιοχὴ τῆς Τραπεζοῦντας. Καθὼς τὸ χωριό της ἀνήκει στὸν δυτικὸ Πόντο, ὁ ὁποῖος θὰ πληγεῖ σκληρότερα ἀπὸ τὸν τουρκικὸ ἐθνικισμό, ἀντιλαμβάνεται ἤδη ἀπὸ τὸ 1915 τὶς ἀλλαγὲς αὐτὲς καὶ ἀρχίζει νὰ προετοιμάζεται γιὰ κάθε ἐνδεχόμενο. Μεταξὺ τῶν ἐτῶν 1915-1917 μὲ τὴ βοήθεια Ἑλλήνων βαρκάρηδων καὶ ψαράδων δημιουργεῖ στὸ κοντινὸ βουνὸ τοῦ Προφήτη Ἠλία, σὲ δύσβατα μέρη ἀποθῆκες τὶς ὁποῖες καλύπτει μὲ φυλλώματα θάμνων καὶ τοποθετεῖ ἐκεῖ μεγάλες ποσότητες ἁλατιοῦ, πετρελαίου καὶ ἀλεύρου.
Δημιουργεῖ σὲ συνεργασία μὲ ἔμπιστες γυναῖκες ἐμπόρων, διανοούμενων καὶ ἐπιχειρηματιῶν μυστικὸ ταμεῖο ὅπου συγκεντρώνονται χρήματα γιὰ νὰ ἀντιμετωπιστοῦν τυχὸν ἀνάγκες ποὺ θὰ προκύψουν καθὼς τὰ σύννεφα τοῦ πολέμου πλησιάζουν στὴν περιοχή της. Ταυτόχρονα πηγαίνει στὴν Ὀδησσὸ καὶ στὸ Βατοὺμ τῆς Ρωσίας καὶ συνεννοεῖται μὲ τοὺς ἐκεῖ διαμένοντες Ποντίους τόσο γιὰ τὴ μεταφορὰ ἀπὸ τὴν Τουρκία στὴ Ρωσία Ἑλλήνων τοῦ Πόντου ποὺ καταζητοῦνται ἀπὸ τοὺς Τούρκους, ἀλλὰ καὶ γιὰ τὴν προμήθεια ὅπλων καὶ πυρομαχικῶν ἀπὸ τοὺς Ρώσους. Μὲ τὴ δημιουργία τῶν πρώτων ἀντάρτικων συνεργάζεται μὲ τοὺς καπετάνιους ποὺ δροῦν στὰ βουνά του Νεπιὲν Ντὰγ καὶ Γιούνταγ της Πάφρας.
Ἡ δράση της ἐντατικοποιεῖται κατὰ τὴ δεύτερη περίοδο τῶν τουρκικῶν διωγμῶν(1919-1922) ὅπου ἔχοντας δίπλα της ἔμπιστες γυναῖκες καὶ μὲ τὴ βοήθεια τοῦ ἰατροῦ Λάζαρου Λαζαρίδη καὶ τοῦ Περικλῆ Παυλίδη κυριολεκτικὰ κάτω ἀπὸ τὴ μύτη τῶν Τούρκων συγκεντρώνει τρόφιμα καὶ ρουχισμὸ γιὰ τοὺς ἀντάρτες καὶ τὰ γυναικόπαιδα στὰ βουνὰ καὶ χρήματα γιὰ τὴν ἀγορὰ ὅπλων. Κρύβει σὲ κρύπτες καταζητούμενους συμπατριῶτες της, τοὺς ὁποίους σὲ συνεργασία μὲ βαρκάρηδες φυγαδεύει στὴ Ρωσία. Τὸ 1921 πηγαίνει στὴ Ρωσία γιὰ νὰ ἀγοράσει ὅπλα. Ἐν τῷ μεταξὺ τὸ καθεστὼς τῆς Ρωσίας ἔχει γίνει κομμουνιστικὸ καὶ οἱ μέχρι πρό τινος συνεργάτες της εἶναι ἐπιφυλακτικοὶ ἀπέναντί της. Ἔτσι ἐπιστρέφει ἄπρακτη στὴν Τουρκία. Οἱ μυστικὲς ὑπηρεσίες ὅμως τῆς Ρωσίας, ἡ ὁποία ἔχει στενὲς σχέσεις συνεργασίας μὲ τὸν Κεμὰλ Ἀτατοὺρκ ἐνημερώνουν τοὺς Τούρκους γιὰ τὴ δράση της. Στὸ δρόμο τῆς ἐπιστροφῆς πέφτει νεκρὴ ἀπὸ πυρὰ ποὺ δέχεται τὸ καΐκι της ἀπὸ ἕνα τουρκικὸ πλοῖο .
Μία ξεχωριστὴ μορφὴ μὲ πολυσχιδῆ δράση καὶ πολὺ ἀγαπητὴ τόσο σὲ Ἕλληνες, Τούρκους καὶ Τσερκέζους εἶναι ἡ μαῖα Σουλτάνα ἀπὸ τὸ χωριὸ Καράτεπε τοῦ Βεζὺρ Κιοπροῦ τοῦ Πόντου. Κατάγεται ἀπὸ πλούσια οἰκογένεια καὶ εἶναι ἀπόφοιτος τοῦ Ἀμερικανικοῦ κολλεγίου ¨Ἀνατόλια¨ καὶ τοῦ πανεπιστημίου Κωνσταντινουπόλεως.. Ὡς μαῖα προσφέρει τὶς ὑπηρεσίες της σὲ ὅλους ἀδιάκριτα καὶ χαίρει τῆς ἐκτίμησης μουσουλμάνων καὶ χριστιανῶν ἤδη πρὶν τὸ ξέσπασμα τοῦ Α΄ παγκοσμίου πολέμου τὸ 1914.
Τὰ πράγματα παίρνουν ἄσχημη τροπὴ τὸ 1917 ὅταν οἱ Τοῦρκοι ἐφαρμόζοντας τὸ σχέδιο ἐξόντωσης τῶν ἑλληνικῶν πληθυσμῶν τοῦ Πόντου συλλαμβάνουν καὶ φυλακίζουν Ἕλληνες Ποντίους τῶν χωριῶν τῆς περιοχῆς της. Ἕνας μεγάλος ἀριθμὸς γυναικόπαιδων προκειμένου νὰ γλυτώσει ἀπὸ τὶς θηριωδίες τῶν Τούρκων βρίσκει καταφύγιο ἀρχικὰ στὸ βουνὸ Γουντοὺζ Ντὰγ καὶ κατόπιν στὸ Ταφσὰν Ντάγ. Ἐν μέσῳ χειμῶνα, κάτω ἀπὸ ἀντίξοες καιρικὲς συνθῆκες προσπαθοῦν νὰ ἐπιβιώσουν φτιάχνοντας πρόχειρες καλύβες. Ὑπάρχει μεγάλη ἀνάγκη ὅμως γιὰ σκεπάσματα καὶ τρόφιμα.
Σὲ αὐτὴ τὴ δύσκολη στιγμὴ ἡ μαῖα Σουλτάνα ὅπως τὴν ἀποκαλοῦν ἀναλαμβάνει δράση. Πουλάει τὰ κοσμήματά της καὶ ἐκποιεῖ ὅλη τὴν πατρικὴ κληρονομία της γιὰ νὰ ἐξασφαλίσει τὰ ἀναγκαῖα γιὰ τὶς γυναῖκες καὶ τὰ παιδιὰ ποὺ βρίσκονται σὲ κατάσταση ἀπόγνωσης στὰ βουνά. Ταυτόχρονα ἀξιοποιῶντας τὶς διασυνδέσεις της, ὀργώνει τὰ γύρω χωριὰ καὶ συγκεντρώνει σὲ συστηματικὴ βάση ροῦχα, τρόφιμα καὶ φάρμακα καὶ τὰ στέλνει στὸ βουνό. Καθὼς ἡ κατάσταση δυσκολεύει, ἀναγκάζεται καὶ ἡ ἴδια νὰ γίνει ἀντάρτισσα δίπλα σὲ γνωστοὺς καπεταναίους ὅπως ὁ Κωνσταντὶν Τσαοὺς Σακαλίδης, ὁ Σάββας Ἀσλανίδης καὶ ὁ Χάμπος Τουτουντζῆς. Διεξάγει ἕναν διμέτωπο ἀγῶνα. Ἀπὸ τὴ μία πολεμάει ἐναντίον τῶν Τούρκων ἐνῷ ἀπὸ τὴν ἄλλη προσπαθεῖ νὰ προμηθεύεται τρόφιμα ἀπὸ τὰ γνώριμά της χωριὰ γιὰ τοὺς ἀντάρτες καὶ τὰ γυναικόπαιδα ποὺ ζοῦν μαζί τους.
Σημαντικὴ ἐπίσης εἶναι καὶ ἡ προσφορὰ ἁγνῶν γυναικῶν ὅπως τῆς Δέσποινας Χρυσοδόντα ἀπὸ τὸ χωριὸ Τοὺζ Ταρλᾶ ποὺ μὲ τὶς χρυσὲς λίρες τῆς προῖκας της ἐξαγοράζει τὴν ἐλευθερία συμπατριωτῶν της καὶ τῆς Φεβρωνίας Καράγιαννη ἀπὸ τὸ χωριὸ Καποῦ Καγιά της Πάφρας ἡ ὁποία ἐκμεταλλευόμενη τὶς καλὲς σχέσεις ποὺ ἔχει μὲ Τούρκους ἀξιωματούχους, δίνει πληροφορίες στοὺς ἀντάρτες γιὰ τὶς κινήσεις τῶν τούρκων τσετών, προειδοποιεῖ καὶ φυγαδεύει σὲ ἀσφαλὲς μέρος ὅσους κινδυνεύουν ἀπὸ τοὺς Τούρκους καὶ τὴν περίοδο 1919-1922 βοηθάει πολλοὺς Ἕλληνες νὰ φύγουν πρὸς τὴ Ρωσία μὲ καίκια ποὺ τὰ ναυλώνει ἡ ἴδια. Τὸ 1922 συλλαμβάνεται καὶ ἐκτελεῖται ἀπὸ τοὺς Τούρκους στὴν Πάφρα.
Οἱ ἀντάρτες πάντα ἐλπίζουν σὲ μία βοήθεια ἀπὸ τὴν ἑλληνικὴ κυβέρνηση, ἡ ὁποία δὲν ἔρχεται ποτέ. Τὸ 1920 ὁ ἔφεδρος ἀξιωματικὸς Χρυσόστομος Καραῖσκος ποὺ στάλθηκε στὸν Πόντο γιὰ νὰ ἐκτιμήσει τὴν κατάσταση, στέλνει ἐπανειλημμένες ἐπιστολὲς στὴν ἑλληνικὴ κυβέρνηση καὶ στὴν ἐπιτροπὴ Ποντίων ὅπου τονίζει τὸ ὑψηλὸ φρόνημα τῶν ἀνταρτῶν καὶ ζητᾶ βοήθεια σὲ χρῆμα καὶ σὲ ὅπλα. Οἱ ἐκκλήσεις πέφτουν στὸ κενό. Στὶς 16 Ἰανουαρίου 1920 ὁ Βενιζέλος τηλεγραφεῖ πρὸς τὸ Ἐθνικὸ Συμβούλιο τοῦ Πόντου στὸν Καύκασο πὼς δὲν ὑπάρχει δύναμη διαθέσιμη νὰ διοικήσει τὸν Πόντο. Τὸν Ἰούλιο τοῦ 1921 ἡ ἐπιτροπὴ Ποντίων ἀπὸ τὶς περιοχὲς τοῦ Πόντου ζητάει ἀπὸ τὸν πρωθυπουργὸ τῆς Ἑλλάδας Δημήτριο Γούναρη νὰ στηρίξει τὸν ἀγῶνα τῶν ἀνταρτῶν τοῦ Πόντου δημιουργῶντας ἕνα δεύτερο μέτωπο στὰ νῶτα τοῦ Κεμὰλ ποὺ θὰ διασπάσει τὶς δυνάμεις του. Στέλνεται τότε μία μοῖρα τοῦ ἑλληνικοῦ στόλου στὰ παράλια τοῦ Πόντου καὶ βομβαρδίζει παράκτιους στόχους στὴν Ἀμισὸ προκαλῶντας μὲ τὴν ἀποχώρησή του σκληρὰ ἀντίποινα τῶν Τούρκων ἀπέναντι στοὺς ἀμάχους.
Παρὰ τὴν ἀρνητικὴ στάση τῆς ἑλληνικῆς κυβέρνησης, τὸ φρόνημα τῶν ἀνταρτῶν παραμένει ὑψηλό, κάτι ποὺ καταδεικνύει καὶ τὸ ἀκόλουθο περιστατικό. Μιὰ ὁμάδα δεκαοχτὼ Ποντίων ἀνταρτῶν περνάει τὶς τουρκικὲς γραμμὲς καὶ φθάνει στὶς 21 Ἰουνίου 1921 στὸ Ἰλνὰρ Κατραντζὶ κοντὰ στὸ Σαγγάριο ὅπου βρίσκεται ὁ ἑλληνικὸς στρατός. Προσφέρει στὸν ἀρχιστράτηγο Παπούλια 3960 χρυσὲς λίρες ποὺ οἱ πρόσφυγες στὰ βουνὰ τοῦ Τὸπ Τσὰμ συγκέντρωσαν μὲ ἔρανο καὶ ζητοῦν ἐνίσχυση μὲ ὅπλα καὶ πολεμοφόδια. Τοῦ ζητοῦν ἀκόμη νὰ τοὺς ἐνισχύσει γιὰ λίγες μέρες μὲ ἕνα σύνταγμα πεζικοῦ καὶ λίγο ἱππικὸ γιὰ νὰ ἐπιτεθοῦν στὰ νῶτα τῶν Τούρκων. Ὁ Παπούλιας ἀρνεῖται νὰ ἐνισχύσει χωρὶς τὴν ἔγκριση τῆς ἑλληνικῆς κυβέρνησης.
Φαίνεται πὼς ἡ πρόταση αὐτὴ ἴσως θὰ εἶχε θετικὰ ἀποτελέσματα ἂν λάβουμε ὑπόψη πὼς οἱ Τοῦρκοι τὴν ἴδια περίοδο ἐπιτίθενται στοὺς ἀντάρτες τοῦ Τὸπ Τσὰμ γιὰ νὰ ἐξασφαλίσουν τὰ νῶτα τους, δὲν καταφέρνουν ὅμως νὰ τοὺς νικήσουν καὶ τὸν Φεβρουάριο τοῦ 1922 ἀναγκάζονται νὰ κλείσουν ἀνακωχὴ μαζί τους καθὼς ἑτοιμάζονται γιὰ τὴ μεγάλη ἐπίθεση ἐναντίον τῶν Ἑλλήνων.
Ἀντάρτες τοῦ Πόντου
Οἱ Ἕλληνες ἀντάρτες τοῦ Πόντου ἀγωνίστηκαν ἡρωικὰ ἀπέναντι στοὺς Τούρκους καὶ σημείωσαν σημαντικὲς νῖκες, ὅμως ὁ ἀγῶνας τους ἔμελλε νὰ ἀποδειχθεῖ ἄκαρπος. Δὲν διέθεταν ἑνιαία διοίκηση καὶ δὲν συντόνιζαν τὴ δράση τους κατὰ περιοχές. Ἐπίσης δὲν εἶχαν τὸν κατάλληλο ὁπλισμό, τὸν ἀπαραίτητο ἀνεφοδιασμὸ καὶ τὴν ἀναγκαία τροφοδοσία ἀφοῦ οἱ κάτοικοι τῶν ἑλληνικῶν χωριῶν ποὺ μποροῦσαν νὰ τοὺς προμηθεύσουν τρόφιμα εἶχαν ἐξοριστεῖ. Δὲν μποροῦσαν ἀκόμη νὰ κινηθοῦν μὲ ἄνεση γιατί ἦταν μαζί τους γυναῖκες καὶ παιδιὰ τὰ ὁποῖα προστάτευαν οἱ ἴδιοι. Καὶ τὸ σημαντικότερο, βέβαια, δὲν εἶχαν καμία στήριξη ἀπὸ τὸ ἐπίσημο, ἑλληνικὸ κράτος. Ἐν τούτοις παρὰ τὶς ἀντίξοες συνθῆκες ἔγραψαν στὰ ἡρωικὰ βουνὰ τοῦ Πόντου τὴ δική τους ἐποποιία καὶ ἔγιναν σύμβολα γενναιότητας καὶ αὐτοθυσίας, Ἡ μνήμη τους πέρασε ἀπὸ γενιὰ σὲ γενιὰ μέσα ἀπὸ ἀφηγήσεις, τραγούδια καὶ παραδόσεις, κρατῶντας ζωντανὴ τὴν ἱστορία ἑνὸς λαοῦ ποὺ ἀρνήθηκε νὰ παραδοθεῖ ἀμαχητί.
Γαλάνη Δήμητρα, ἐκπαιδευτικός